มูลนิธิอาสาสมัครเพื่อสังคม Thai Volunteer Service Foundation

พิธีเหล้าข้าวเจียะ พิธีกรรมปาเกอะญอ

งานเขียนชิ้นหนึ่งเล่าถึงความสำคัญของ “เหล้าที่ไม่ใช่แค่เหล้า” โดยพูดในเชิงเปรียบเทียวว่า “การผลิตในไร่นา ป่าเขา เป็นเรื่องสำคัญในวิถีชีวิตของชาวบ้านมาแต่โบราณกาลฉันใด เหล้าก็ได้เป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตชาวบ้านตามขั้นตอนการผลิตต่างๆมาโดยตลอด” ด้วยเหตุที่ว่า “เหล้า” ถูกใช้เป็นสื่อกลางสำคัญในการเข้าถึงอำนาจ ทั้งอำนาจแห่งเทพเทวดา อำนาจในชั้นเจ้าพระยามหากษัตริย์ ผีป่าผีน้ำ ผีฝายของชาวบ้าน หรืออาจเลยไปถึงการบูชาเซ่นไหว้ผีเจ้าผีเรือน ผีบรรพบุรุษ ไม่ว่าผู้ที่ประกอบพิธีกรรมจะเป็นหมดผีชาวบ้าน พราหมณ์ ชาวป่าชาวดอย ก็ล้วนแล้วแต่ต้องใช้เหล้าเป็นองค์ประกอบของพิธีกรรมนั้นๆ

งานเขียนชิ้นนี้เป็นผลพลอยได้ซึ่งเป็นความรู้ที่ได้จากการเดินทางลงพื้นที่ตามรอย “ครูอาสา” จำนวนหนึ่ง ที่พยายามใช้เวลาว่างเพื่อทำประโยชน์ต่อสังคม โดยการอาสาเข้าไปเป็นครูสอนเด็กนักเรียนที่หมู่บ้านห้วยหินลาดนอก อ.เวียงป่าเป้า จ.เชียงราย หลายวันที่ได้ใช้ชีวิตในชุมชนผมจึงมีโอกาสได้เห็นได้พูดคุยแลกเปลี่ยนหลากหลายเรื่องราวของชาวบ้านปาเกอะญอ จึงจะขอหยิบยกบางเรื่องราวมาบอกกล่าวให้ฟังครับ

กลับมาที่เรื่องของพิธีกรรมแห่งเรื่องเหล้าๆ กันครับ เมื่อมีคำถามว่า “การดื่มเหล้ามีความสำคัญกับใครแค่ไหนหรือไม่” คงต้องขึ้นอยู่กับวัตถุประสงค์ เหตุผล หรือความพอใจส่วนบุคคล หลายสังคมหลายวัฒนธรรมอาจถือว่าการดื่มเหล้าเป็นเรื่องปกติ  ไม่ว่าจะดื่มในช่วงเทศกาลสำคัญๆ ดื่มในงานเลี้ยงฉลองต่างๆ ดื่มเพื่อผ่อนคลายเป็นประจำทุกวันของใครหลายๆ คนก็ตาม แต่สิ่งที่ผมสนใจนำมาบอกเล่าให้ฟังก็คือ การดื่มเหล้าด้วยเหตุผลทางพิธีกรรมของคนใน “ชุมชนห้วยหินลาดนอก” อ.เวียงป่าเป้า จ.เชียงราย เป็นการดื่มที่ไม่ธรรมดา มีวัตถุประสงค์ในการดื่มที่แตกต่างออกไปจากคนในเมืองหรือหลายสังคมทั่วไป คนในชุมชนห้วยหินลาดนอกจะมีช่วงเวลาหนึ่งที่พวกเขาจะมีพิธีกรรมการดื่มนี้ คือช่วงฤดูกาลทำนาหรือช่วงฤดูฝน พิธีกรรมนั้นเรียกว่า “พิธีเหล้าข้าวเจียะ”

ก่อนที่จะลงมือหว่านเมล็ดข้าวลงไปบนแปลงนา ชาวบ้านจะแบ่งข้าวส่วนหนึ่งของฤดูกาลเก็บเกี่ยวครั้งก่อนเพื่อนำไปหมักแล้วนำไปกลั่นเป็นเหล้าเพื่อไว้ใช้ประกอบพิธีกรรม จากการพูดคุยกับชาวบ้านในชุมชนได้ความว่า พิธีเหล้าข้าวเจียะนี้เป็นพิธีกรรมของชาวไร่ชาวนาปาเกอะญอ การดื่มเป็นทั้งการอวยพรให้กับเจ้าของบ้าน เป็นการขอบคุณ ขอพร ขอขมากับสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่ชาวบ้านนับถือ

ขั้นตอนของการทำพิธีนั้นเริ่มจากการให้ทุกคนนั่งล้อมวงกัน แล้วเจ้าของบ้านจะเป็นคนเทเหล้าในภาชนะ(แก้วหรือถ้วย) แล้วสวดขอพรต่อสิ่งศักดิ์สิทธิ์ หลังจากสวดขอพรเสร็จ เจ้าของบ้านจะดื่มเหล้าในแก้วจนหมด จากนั้นจึงจะเทเหล้าใส่แก้วอีกรอบ แล้วส่งให้กับคนที่มีอายุมากที่สุดเพื่อสวดอวยพรเจ้าของบ้าน(ผู้สวดจะหันหน้าออกนอกวงโดยเชื่อว่าการหันหน้าออกนอกวงคือการหันหน้าไปสื่อสารกับสิ่งศักดิ์สิทธิ์) หลังจากสวดเสร็จจึงจะดื่มเหล้าในแก้วให้หมด จากนั้นเจ้าของบ้านก็จะรินเหล้าลงแก้วใหม่อีกรอบ แล้วส่งให้กับผู้มีอาวุโสในลำดับถัดๆไป และผู้อาวุโสคนนั้นๆก็จะทำแบบเดียวกันกับผู้อาวุโสคนแรก เจ้าของบ้านจะทำแบบนี้ไปจนครบจำนวนผู้อาวุโสทุกคน เจ้าของบ้านจึงจะรินเหล้าใส่แก้วใหม่แล้วส่งให้กับเพื่อนบ้านคนอื่นๆได้ดื่มกินกันไปเรื่อยๆ จนเหล้าหมด และเหล้าแก้วสุดท้ายจะถูกดื่มในลักษณะของการจิบให้ครบทุกคน วนไปจนถึงคนสุดท้ายของวง ซึ่งจะเป็นคนดื่มเป็นคนสุดท้าย เป็นการเสร็จพิธีเหล้าข้าวเจียะ (เหล้าที่เปิดดื่มโดยพิธีกรรมปาเกอะญอแล้ว จะต้องดื่มให้หมดในครั้งนั้นๆ โดยจะไม่นำเหล้าออกมาดื่มด้านนอกบริเวณที่ทำพิธี

ผมมองว่า วัฒนธรรมความดีงามหลากหลายอย่างของหลายๆ ชุมชนได้ค่อยๆสูญหายไปพร้อมๆกับความก้าวหน้าของยุคไร้พรมแดน ลูกหลานของชุมชนให้คุณค่าและเห็นความสำคัญของสิ่งเหล่านี้ลดลงทุกวัน “พิธีเหล้าข้าวเจียะ” นี้ก็เฉกเช่นเดียวกัน หากคนรุ่นลูกหลานไม่เห็นคุณค่าแล้ว ก็ยากที่จะมีพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์นี้สืบทอดไปสู่ลูกๆหลานๆรุ่นถัดๆไป

————————————
ธนกร  แม้นพ่วง / มหาวิทยาลัยศิลปากร(เพชรบุรี) /นศ.ฝึกงานโครงการพลเมืองอาสา : เรื่อง
เมธี สิงห์สู่ถ้ำ : เรียบเรียง