มูลนิธิอาสาสมัครเพื่อสังคม Thai Volunteer Service Foundation

คนไร้บ้าน–สิทธิขั้นพื้นฐาน–ความเท่าเทียม

เย็นหลังเลิกงานผู้คนจำนวนมากเริ่มทยอยเดินทางกลับบ้าน ใช้ชีวิตมีความสุขรื่นเริง อยู่กับครอบครัว กินข้าวพร้อมหน้าพร้อมตา นี่คือวิถีชีวิตของคนส่วนใหญ่ในเมืองหลวงที่เรียกว่ากรุงเทพมหานคร แต่ท่ามกลางวิถีชีวิตของคนส่วนใหญ่ที่กำลังดำเนินไป ยังมีคนอีกกลุ่มหนึ่งที่กำลังดำรงชีวิตกับการดิ้นรนหาของเก่าขาย ทำงานรับจ้าง ขายของเล็กๆน้อยๆเพื่อให้ได้เงินซื้อข้าวในแต่ละมื้อ หลายคนมีชีวิตแบบอดมื้อกินมื้อ อยู่ตัวคนเดียว มีที่พักไม่เป็นหลักเป็นแหล่ง อยู่ใต้สะพานบ้าง ข้างถนนบ้าง ตามสวนสาธารณะ ป้ายรถเมล์ สถานีรถไฟ ฯลฯ

ถ้าพูดถึงคนไร้บ้านหลายคนอาจจะมองคนเหล่านี้เป็นคนที่มีปัญหาครอบครัวแตกแยก ตกงาน เป็นคนยากจน ติดเหล้าติดยา เป็นคนขี้คุก จึงออกมาใช้ชีวิตในพื้นที่สาธารณะหรือบนท้องถนนเป็นที่พักอาศัยและโดนตีตราว่าเป็นคนขี้เกียจ ไม่ขยันทำมาหากิน ไม่รู้จักใช้เงิน ไม่อดออมในชีวิต ทำให้ต้องกลายมาเป็นคนไร้บ้านในที่สุด

ถ้าจะให้นิยามคำว่าคนไร้บ้าน มันค่อนข้างมีความหลากหลายและแตกต่างกันตามบริบท อย่างไรก็ดี คำนิยามมีจุดร่วมหรือ ‘แก่น’ สำคัญคือ การกล่าวถึงคนไร้บ้านในฐานะกลุ่มคนที่ไร้ที่อยู่อาศัยถาวร และสามารถพบได้บนท้องถนนหรือพื้นที่สาธารณะ ศูนย์พักพิง และสถานที่ทั่วไปที่แจกจ่ายอาหาร

สาเหตุของคนไร้บ้านเกิดจากหลายปัจจัย อาทิ ปัญหาความเหลื่อมล้ำทางสังคม ความไม่เป็นธรรมทางนโยบาย  ความเหลื่อมล้ำและไม่เป็นธรรมในการเข้าถึงบริการของรัฐ และระบบสวัสดิการของสังคมที่ไม่มีประสิทธิภาพนำไปสู่การเลือกปฏิบัติและทำให้คนเหล่านี้ต้องตกอยู่ในสถานะคนไร้บ้าน ซึ่งคนในสังคมมองคนกลุ่มนี้เป็นกลุ่มคนที่น่ากลัว ไม่น่าคบ เป็นโจร ซึ่งเหล่านี้เป็นเงื่อนไขสำคัญที่ทำให้คนไม่อยากให้ความช่วยเหลือหรือเข้าไปยุ่งเกี่ยวกับคนไร้บ้าน

สาเหตุของการกลายเป็นคนไร้บ้านที่กล่าวมา ได้แสดงให้เห็นว่า โครงสร้างทางสังคมมีส่วนอย่างมากในการทำให้คนคนหนึ่งกลายสภาพเป็นคนไร้บ้าน เพราะอาจเกิดจากครอบครัวแตกแยก การตกงาน ความน้อยใจสมาชิกในบ้าน และความยากจน ถ้าได้รับการสนับสนุนที่ดีพอจากสถาบันทางสังคม เช่น นโยบายที่อยู่อาศัยชั่วคราวและถาวรที่ราคาถูก หรือกลไกการหางานและการเข้าถึงการรักษาพยาบาลย่อมจะมีส่วนช่วยไม่ให้เขาเหล่านี้ต้องกลายมาเป็นคนไร้บ้าน

จากการลงพื้นที่บริเวณรังสิต ผมได้มีโอกาสพูดคุยกับคนไร้บ้านจำนวนหนึ่ง และได้สอบถามถึงสาเหตุของการกลายมาเป็นคนไร้บ้านเพราะเหตุใด มีปัญหาอะไรเป็นเงื่อนไขสำคัญ ซึ่งผมได้รับความร่วมมือจากเขาหลายคน พวกเขายินดีเล่าให้ผมฟังครับ

คุณเอ (นามสมมุติ) เล่าให้ผมฟังว่า “สมัยก่อน คุณเอมีอาชีพทำเครื่องจักรข้าวโพด มีลูกมีเมีย เมียเป็นหมอนวดแผนไทย แต่ติดการพนันมาก วันหนึ่งคุณเอกลับจากที่ทำงานแล้วถามหาลูก แต่ทราบจากญาติว่าเมียเอาลูกไปจ้างให้เขาเลี้ยง ส่วนเมียไปเล่นไพ่ คุณเอทราบดังนั้นจึงรีบไปรับลูกกลับมาเก็บกระเป๋าเสื้อผ้าแล้วนำลูกไปฝากไว้กับพี่สาวให้ช่วยเลี้ยง เพราะไม่อยากให้ลูกต้องตกระกำลำบากกับตนเอง หลังจากนั้นคุณเอก็ออกมาใช้ชีวิตตัวคนเดียวด้วยความที่ไม่อยากเป็นภาระของคนในครอบครัว”

อีกคนคือ คุณบี (นามสมมุติ) ได้เล่าให้ผมฟังว่า “คุณบีเป็นคนจังหวัดสุรินทร์ เข้ามาทำงานในกรุงเทพฯ โดนคนขับรถแท็กซี่ยึดบัตรประชาชนไปเพราะคุณบีนั่งแท็กซี่แล้วไม่มีตังค์จ่ายค่ารถ พอคุณบีจะกลับไปขอทำบัตรใบใหม่ที่จังหวัดสุรินทร์ เจ้าหน้าบอกว่าชื่อของคุณบีอยู่ที่ลพบุรี และพอคุณบีไปขอทำบัตรที่ลพบุรี เจ้าหน้าที่ก็กลับบอกว่าชื่อของคุณบีอยู่ที่สุรินทร์ เนื่องจากคุณบีไม่มีบัตรใบเดิมไปยืนยันกับเจ้าหน้าที่เพื่อขอทำบัตรใหม่ เจ้าหน้าที่จึงไม่ให้สิทธิ์ทำใหม่ ทำให้บีใช้ชีวิตอยู่แบบคนไม่มีบัตรประชาชน และจึงต้องกลายเป็นคนไร้บ้านไปโดยปริยาย เวลาเจ็บป่วยก็ไม่สามารถไปรักษาที่โรงพยาบาลได้”

ผลที่เกิดขึ้นจากการเป็นคนไร้บ้านและเป็นคนไร้บ้านที่ไม่มีแม้บัตรประชาชน ทะเบียนบ้านหรือเอกสารทางราชการที่จะสามารถพิสูจน์ได้ว่าเขาเป็นใคร ทำให้คนไร้บ้านจำนวนมากไม่สามารถใช้สิทธิขั้นพื้นฐานในฐานะของความเป็นคนไทยทำอะไรได้เลย ไม่สามารถสมัครงานได้ ไม่สามารถเข้าถึงสิทธิขั้นพื้นฐาน อาทิ สิทธิในการรักษาพยาบาล สิทธิทางการศึกษา ที่อยู่อาศัย เหมือนคนปกติทั่วไปทั้งๆที่เขาถือสัญชาติไทยมาตั้งแต่เกิดเหมือนกัน

คนไร้บ้านในสังคมไทยส่วนมากยึดอาชีพเก็บของเก่า รับจ้างทั่วไป ซึ่งเป็นอาชีพที่ไม่ต้องลงทุน แรงงานนอกระบบ รับจ้างชูป้ายขายบ้าน และรับจ้างโบกธงตามปั้มน้ำมัน แหล่งงานบางที่อาจถึงขั้นต้องดูคุณสมบัติในการทำงานและผลงานซึ่งจะมีผลต่อค่าจ้างแรงงาน บางครั้งในการทำอาชีพอื่นที่มีนายจ้างไม่ดีอาจถูกโกงค่าจ้างเพราะมองว่าคนไร้บ้านไม่กล้าที่จะเรียกร้องอะไรได้ สิ่งเหล่านี้กลายเป็นสาเหตุทำให้คนไร้บ้านเกิดความท้อใจ และต้องหยุดทำงานนั้นในที่สุด พอได้หยุดทำงานเป็นระยะเวลานานๆ ทำให้เขาเหล่านั้นไม่อยากกลับไปทำงานอีก

ปัญหาคนไร้บ้านถือเป็นปัญหาสังคมที่ยังไม่ได้รับการเหลียวแลแก้ไขจากภาครัฐ ส่วนใหญ่ภาครัฐจะแก้ปัญหานี้โดยการจับคนไร้บ้านไปอยู่ที่สถานสงเคราะห์  โดยที่ลืมคิดไปว่าการทำแบบนั้นถือเป็นการกดทับชีวิตคนไร้บ้านให้ต่ำลงไปอีก ทั้งเรื่องการเลือกปฏิบัติ การทำให้เขาถูกมองว่าไม่มีศักยภาพในการใช้ชีวิตในสังคม การลดทอนคุณค่าความเป็นมนุษย์ เป็นต้น ไม่ได้คำนึงถึงความต้องการที่แท้จริงของคนไร้บ้าน

การแก้ไขปัญหาคนไร้บ้านไม่ใช่เพียงแค่การตอบสนองความต้องการพื้นฐานของชีวิต การสนับสนุนให้คนไร้บ้านมีความเป็นอยู่ที่ดีขึ้นเท่านั้น แต่อาจต้องรวมไปถึงขั้นของการเข้าถึงบริการขั้นพื้นฐานของรัฐภายใต้การใช้ชีวิตในพื้นที่สาธารณะ ตลอดจนการปรับเปลี่ยนกฎหมายและนโยบายที่เอื้อต่อการเข้าถึงบริการของรัฐที่ไม่ซับซ้อนให้กับคนไร้บ้านอย่างเท่าเทียมกับคนทุกคนในสังคม

————————————
เรื่อง : ณัฐวัตร คงทอง / นักศึกษามหาวิทยาลัยศิลปากร(เพชรบุรี) /นศ.ฝึกงานโครงการพลเมืองอาสา
เรียบเรียง : เมธี สิงห์สู่ถ้ำ